Λίγες μέρες μετά την αλλαγή της ώρας, το μεσημέρι μοιάζει να έχει μετακινηθεί λίγο. Το φως πέφτει αλλιώς στο γραφείο, το απόγευμα σκοτεινιάζει νωρίτερα και ο οργανισμός ψάχνει ακόμη τον ρυθμό του. Είναι μια καλή αφορμή να θυμηθούμε ότι για τους περισσότερους ανθρώπους της ιστορίας, το μεσημέρι δεν ήταν μια ένδειξη σε οθόνη. Ήταν μια σκιά στο έδαφος.
Η ελληνική γλώσσα το κρατάει ακόμη. Η λέξη «μεσημβρία» σημαίνει τη μέση της ημέρας, αλλά και τον νότο — την κατεύθυνση όπου βρίσκεται ο ήλιος, για εμάς στο βόρειο ημισφαίριο, όταν φτάνει στο ψηλότερο σημείο του. Ώρα και τόπος ήταν, κάποτε, το ίδιο πράγμα: κοίταζες πού πέφτει το φως και ήξερες πού βρίσκεσαι μέσα στη μέρα.
Το πιο απλό εργαλείο για αυτό ήταν ο γνώμονας: ένα κατακόρυφο ραβδί ή μια στήλη που ρίχνει σκιά. Το πρωί η σκιά είναι μακριά και στρέφεται προς τη δύση. Όσο ανεβαίνει ο ήλιος, μικραίνει. Τη στιγμή που γίνεται η πιο κοντή της ημέρας, είναι το αληθινό ηλιακό μεσημέρι. Μετά αρχίζει πάλι να μακραίνει, αυτή τη φορά προς την ανατολή. Η παράδοση αποδίδει στον Αναξίμανδρο την εισαγωγή του γνώμονα στον ελληνικό κόσμο, αν και η ιδέα ήταν γνωστή νωρίτερα στη Βαβυλώνα και την Αίγυπτο.
Στην Αθήνα υπάρχει ένα ωραίο ίχνος αυτής της ιστορίας. Στον Πύργο των Ανέμων, στη Ρωμαϊκή Αγορά, κάτω από τις ανάγλυφες μορφές των ανέμων διακρίνονται ακόμη οι γραμμές ηλιακών ρολογιών, ενώ στο εσωτερικό λειτουργούσε κάποτε υδραυλικό ρολόι για τις συννεφιασμένες μέρες. Ένα κτίριο αφιερωμένο στο να διαβάζεις τον καιρό και τον χρόνο με τα μάτια.
Υπάρχει και μια μικρή λεπτομέρεια που κάνει το θέμα πιο ενδιαφέρον. Το ηλιακό μεσημέρι σπάνια συμπίπτει ακριβώς με τις 12:00 του ρολογιού. Εξαρτάται από το πού βρίσκεσαι μέσα στη ζώνη ώρας και από την εποχή, γιατί η φαινομενική πορεία του ήλιου δεν είναι απόλυτα ομοιόμορφη μέσα στον χρόνο. Με τη χειμερινή ώρα, στην Αθήνα ο ήλιος φτάνει στο ψηλότερο σημείο του κοντά στις δώδεκα· το καλοκαίρι, με τη θερινή ώρα, αυτό συνέβαινε περίπου μία ώρα αργότερα. Το «μεσημέρι» του ρολογιού είναι συμφωνία. Το μεσημέρι του ουρανού είναι παρατήρηση.
Τίποτα από αυτά δεν χρειάζεται να διαβαστεί ως σημάδι ή ως πρόβλεψη. Είναι απλώς μια υπενθύμιση ότι ο χρόνος έχει και μια πλευρά που μπορείς να δεις. Και ότι, σε μια μέρα γεμάτη ειδοποιήσεις, υπάρχει ένα ρολόι που δεν χτυπάει ποτέ.
Μια μικρή άσκηση για σήμερα. Αν βγεις έξω γύρω στο μεσημέρι — για καφέ, για ένα θέλημα, για δύο λεπτά στο μπαλκόνι — κοίτα τη σκιά σου. Πόσο μακριά φτάνει; Προς τα πού δείχνει; Αν θέλεις, κάνε το ίδιο σε μία ή δύο εβδομάδες και πρόσεξε πώς μεγαλώνει όσο πλησιάζουμε τον χειμώνα. Δεν χρειάζεσαι όργανα ούτε σημειώσεις· αρκεί η περιέργεια.
Αν έχεις παιδιά ή συναδέλφους διάθεσης, μπορείτε να το κάνετε και πιο παιχνιδιάρικα: ένα μολύβι όρθιο σε ένα κομμάτι χαρτί στο περβάζι, μια τελεία στην άκρη της σκιάς κάθε μισή ώρα. Στο τέλος θα έχετε μια μικρή καμπύλη — το δικό σας, πρόχειρο ηλιακό ρολόι. Ίσως να μην είναι ακριβές. Θα είναι όμως δικό σας.
Οι παλιοί άνθρωποι δεν κοίταζαν τον ουρανό επειδή είχαν περισσότερο χρόνο από εμάς. Τον κοίταζαν επειδή εκεί βρισκόταν ο χρόνος. Σήμερα δεν χρειάζεται να επιστρέψουμε σε γνώμονες και κλεψύδρες. Μπορούμε όμως να δανειστούμε τη στάση τους: να σηκώσουμε για λίγο το βλέμμα, να δούμε πού πέφτει το φως και να συνεχίσουμε τη μέρα με λίγο περισσότερη επίγνωση του πού βρισκόμαστε μέσα της.
Οι αναφορές σε ηλιακά ρολόγια και αρχαίες πρακτικές έχουν ιστορικό και πολιτισμικό χαρακτήρα. Δεν αποτελούν αστρολογική πρόβλεψη ούτε συμβουλή για αποφάσεις.